Alsof het zo is ...

Van Arne Jonges, predikant van de Houtrustkerkgemeente in Den Haag,
en geregeld gastvoorganger in onze gemeente de Laurenskerk in Rotterdam,
verscheen vorige maand onder bovenstaande titel een prachtig boek, dat te
lezen is als een doordachte, evenwichtige en eigentijdse schets van een
vrijzinnig-protestantse visie op geloof, kerk en wereld.
Het is geen makkelijk boek geworden: Jonges is in voortdurend gesprek met,
vooral, belangrijke filosofen van vroeger en nu. Daardoor heeft zijn boek vaak
iets springerigs, en wordt de lezer met wel erg veel namen geconfronteerd.
Tegelijk leest het boek, als je niet onmiddellijk alles wil begrijpen en dus
doorleest waar je het niet helemaal volgen kunt, als een trein. Want Jonges
heeft de gave (en heeft zich als opgave gesteld) om wat hij zeggen wil
voortdurend te verankeren in de concrete vragen die zich in maatschappij en
kerk voordoen aan iemand die bewust probeert te leven. Zijn startpunt is dus
steeds onze situatie hier en nu. Dat bepaalt ook de opzet van het boek. Zoals
hij in het voorwoord schrijft:
"We beginnen met de mensen en hun leven, zoeken naar wat 'geloven'
betekent en van daaruit gaan we op zoek naar de geest en vanuit dat
perspectief komen Christus en God aan de orde."
Jonges neemt als theoloog de kennis die (natuur-)wetenschap en filosofie
opleveren volstrekt serieus. Maar juist dat biedt hem de ruimte om het eigene
van de theologie en - want daar gaat het hem om - het eigene van 'geloven' een
plaats te geven.
"Geloof moet in eerste instantie worden gezien als een primaire levenshouding
die niemand vreemd is."
Jonges sluit aan bij de visie van Paul Tillich: "De moed om te bestaan is een
uitdrukking van geloof en wat geloof betekent, moet begrepen worden door de
moed om te bestaan." Zonder zo'n basisvertrouwen is het leven onbestaanbaar.
Godsdienstig geloof is van dit basisvertrouwen eenverbijzondering. Je kunt ook
zeggen: godsdienstig geloof leeft van de ervaring dat het meest eigene je
geschonken wordt. Tillich sprak in dit verband over het 'zichzelf accepteren als
geaccepteerd'. De filosoof Jaspers schreef: "Het wezenlijke is dat de mens zich
in zijn existentie in vrijheid als geschonken ervaart."
In* beide zinnetjes horen we het 'als', in de zin van 'alsof'. Dat 'alsof' bepaalt ook
de titel van Jonges boek en staat erin centraal: "Wanneer we kritisch nadenken
over onszelf en de wereld waarin wij leven, dan zullen we ontdekken dat het 'alsof'
in alle belangrijke zaken van het leven een rol speelt. De harde realiteit bestaat en
rekent in euro's, maar niet in vriendschap, liefde, trouw en barmhartigheid.
De zachte realiteit van het 'alsof' hebben we nodig om ons te kunnen bezinnen."
Dit 'alsof' is niet minder werkelijk dan de 'harde' werkelijkheid van het meten,
wegen en tellen van de (natuur-)wetenschap. Maar het 'is' er niet zonder meer.
Waar het 'is', wordt de kern van het godsdienstig geloof geraakt, dat leeft van
momenten van omkering: dat je, waar je zoekt, gevonden wordt. Jonges maakt
duidelijk dat juist ook de kerkdiensten, met hun rituelen en liederen, in dat proces
een belangrijke rol spelen. "Bij alles wat zich in de godsdienstoefening aandient
aan beleving en stemming, kan de zaak zich 'omkeren'; het van mijzelf uit zoeken
kan als het ware beleefd worden als een ‘gevonden worden'. Door het gesprokene
of gezongene word je - of zelfs tussen de woorden door - vanuit de nabije verte
aangesproken: alsof God zelve spreekt.... Deze omkering van menselijk doen naar
het horen en verstaan is, naar ik meen, de kern van de godsdienstoefening,"
Uiteraard gaat het hier niet om een automatisme, en het is zeker geen privilege van
priesters of predikanten. Maar het is wel de kern. Die kern bepaalt evenzeer de wijze
waarop ethische waarden en het geweten tot stand komen. Ook daar gaat het om de
ervaring van de omkering: de autonome mens laat zich gezeggen,
Het belang van dit boek is m.i. allereerst dat Jonges op deze wijze (en veel
uitgebreider en genuanceerder dan hierboven weergegeven) de eigen plaats van
religieus geloof laat zien, en daarbij op kritische wijze het grote 'belang van de
traditie en de kerk (inclusief de kerkgang ...) toont. In het vervolg van zijn boek
beschrijft hij zijn visie op de geest, Christus en God. TRN (=ds.Noorman)

Arne Jonges, Alsof het zo is ..., doen, geloven en denken.
Damon/De Ploeg 2006, Euro 17,90.